Emniyet stoku nedir
Emniyet stoku, beklenen talebin üzerinde tutulan ve hizmeti talep ile ikmal süresindeki değişkenliğe karşı koruyan ek miktardır. Normal tüketim için değildir: tüketimin ortalamayı aştığı ya da tedarikçinin geciktiği günler içindir.
Emniyet stoku olmadan yeniden sipariş noktası yalnızca tedarik süresi boyunca ortalama tüketimi karşılar ve döngülerin yaklaşık yarısında stok, teslimat gelmeden biter. Doğru soru “ne kadar fazladan stok isterim” değil, “hangi hizmet düzeyini sunmak istiyorum” olmalıdır.
Emniyet stoku formülü
Tedarik süresi sabitken yalnızca talep değişiyorsa klasik formül şudur:
ES = z × σd × √L
- z: hizmet düzeyi faktörü (normal dağılım). %90 = 1,282; %95 = 1,645; %97,5 = 1,960; %99 = 2,326; %99,9 = 3,090.
- σd: dönem başına talebin standart sapması (günlük, haftalık).
- L: tedarik süresi, σd ile aynı zaman biriminde.
Tedarikçinin süresi de dalgalanıyorsa şu formül kullanılır:
ES = z × √( L × σd² + d² × σL² )
Burada d dönem başına ortalama talep, σL ise tedarik süresinin standart sapmasıdır. Yeniden sipariş noktası YSN = d × L + ES olur. İstatistiksel temel normal dağılım ve standart sapmada yer alır.
Sayısal örnek: değişken talep
Kurgusal örnek: bir bileşenin ortalama talebi günde 200 adet, standart sapması günde 40 adettir. Tedarikçi 9 günde teslim eder, süre değişmez. Hizmet düzeyi hedefi: %95.
- %95 için z = 1,645.
- √L = √9 = 3.
- ES = 1,645 × 40 × 3 = 197,4, yani 198 adet (yukarı yuvarlanmış).
- Tedarik süresi boyunca talep: 200 × 9 = 1.800.
- Yeniden sipariş noktası: 1.800 + 198 = 1.998 adet.
Daha yüksek hizmet düzeyinin maliyeti hızla artar:
| Hizmet düzeyi | z | Emniyet stoku | Yeniden sipariş noktası |
|---|---|---|---|
| %90 | 1,282 | 154 | 1.954 |
| %95 | 1,645 | 198 | 1.998 |
| %97,5 | 1,960 | 236 | 2.036 |
| %99 | 2,326 | 280 | 2.080 |
| %99,9 | 3,090 | 371 | 2.171 |
%95'ten %99,9'a hizmet düzeyi 4,9 puan artar, ancak emniyet stoku neredeyse iki katına çıkar (198'den 371'e). Her ek puan bir öncekinden daha pahalıdır. Bu yüzden hizmet düzeyi tüm katalog için değil, kalem sınıfına göre belirlenmelidir.
Tedarik süresi de değiştiğinde
Aynı kalemi alalım: ortalama tedarik süresi 9 gün, standart sapması 2 gün (σL = 2); d = 200, σd = 40 ve %95 sabit:
- Talep payı: L × σd² = 9 × 1.600 = 14.400.
- Tedarik süresi payı: d² × σL² = 40.000 × 4 = 160.000.
- Toplam: 174.400; karekök ≈ 417,6.
- ES = 1,645 × 417,6 ≈ 687 adet.
- Yeniden sipariş noktası: 1.800 + 687 = 2.487 adet.
Tedarik süresi belirsizliği (160.000), talep belirsizliğinin (14.400) on katından fazla ağırlık taşır. Talep değişmeden emniyet stoku 198'den 687'ye çıktı. Bu yüzden tedarikçiyle çalışmak çoğu zaman stok eklemekten daha çok kazandırır.
Emniyet stokunu ne azaltır
| Kaldıraç | Örnekteki etki |
|---|---|
| Tedarik süresini 9'dan 4 güne indirmek | ES = 1,645 × 40 × 2 = 131,6, yani 132 (−%33) |
| Tedarikçi süresini sabitlemek (σL 2'den 0'a) | ES 687'den 198'e (−%71) |
| Talep değişkenliğini azaltmak (σd 40'tan 30'a) | ES = 1,645 × 30 × 3 = 148,1, yani 149 |
| C kalemleri için hizmet hedefini düşürmek | Stoksuzluğun az maliyet getirdiği yerde daha az bağlanan sermaye |
Daha kısa tedarik süresi stoku L'nin karekökü oranında azaltır, daha iyi tahmin ise σd'yi düşürür. Değişkenliğin tedarik zinciri boyunca nasıl büyüdüğünü kamçı etkisi yazısında, üretim geçiş süresinin nasıl kısaldığını da ilgili yazıda görün.
Günlük işte nasıl uygulanır
- Kalemleri ABC eğrisiyle sınıflandırın ve sınıf başına hizmet düzeyi belirleyin; örneğin A için %98, C için %90.
- σd değerini yakın dönemin gerçek verisinden (örneğin 12 ila 26 hafta) ve tedarik süresiyle aynı zaman biriminde hesaplayın.
- Her tedarikçinin gerçek süresini (sipariş tarihinden teslim alma tarihine) ortalama ve standart sapmayla ölçün.
- ES'yi hesaplayın, tedarik süresi tüketimine ekleyin ve yeniden sipariş noktasını MRP'de olduğu gibi sisteme yükleyin.
- Periyodik gözden geçirmede (sürekli değil) L yerine L + R kullanın; R gözden geçirme aralığıdır.
- Her çeyrekte yeniden hesaplayın ve stok devir hızı ile stoksuzlukları izleyin.
- Ekonomik sipariş miktarıyla birlikte kullanın: o, ne kadar ikmal edileceğini, ES ise ne kadar korunacağını belirler.
Sık yapılan hatalar ve sınırlar
- Her şey için tek bir “X günlük karşılama” kuralı kullanmak. Kararlı kalemle düzensiz kalem aynı karşılamayı alır: ilki birikir, ikincisi biter.
- Zaman birimlerini karıştırmak. Günlük σd ile haftalık tedarik süresi yanlış sonuç verir. Önce dönüştürün.
- Sapma yerine tahmin ortalamasını kullanmak. Önemli olan hata ya da değişkenliktir, ortalama düzey değil.
- Her kalem için normal dağılım varsaymak. Seyrek ya da çok çarpık talep başka yöntemler ister.
- Gerçek tedarik süresini yok saymak. Tedarikçinin vaat ettiği süre nadiren ölçülen süredir.
- Sayımı unutmak. Sistemdeki yanlış bakiye hesabı geçersiz kılar: döngüsel sayımı sürdürün.
Sonraki adım: A sınıfından beş kalem seçin, tedarikçilerinin son 6 aydaki gerçek tedarik süresini ölçün ve emniyet stokunu tam formülle yeniden hesaplayın. Bugün sistemde olanla karşılaştırın. Fark, iki yönde de, sermayenin nerede bağlandığını ve stoksuzluk riskinin nerede gizlendiğini gösterir. Bu yazıdaki sayılar örnek amaçlıdır: kendi verilerinizi kullanın.
Sık sorulan sorular
Emniyet stoku nasıl hesaplanır?
Talep değişken, tedarik süresi sabitse: ES = z × σd × √L. Örnekte 1,645 × 40 × 3 = 197,4, yani %95 hizmet düzeyi için 198 adet.
Emniyet stoku ile yeniden sipariş noktası arasındaki fark nedir?
Emniyet stoku değişkenliğe karşı yedektir. Yeniden sipariş noktası ikmali tetikleyen düzeydir: YSN = tedarik süresi boyunca ortalama talep + emniyet stoku.
Hangi hizmet düzeyi kullanılmalı?
Stoksuzluğun maliyetine ve stok tutma maliyetine bağlıdır. Birçok şirket kritik (A) kalemlerde %95 ile %99 arasını, C kalemlerinde daha azını kullanır. Kalem kalem değil, sınıfa göre belirleyin.
Tedarikçinin süresi değişiyorsa ne yapmalı?
ES = z × √(L × σd² + d² × σL²) kullanın. Örnekte σL = 2 gün olduğunda emniyet stoku 198'den 687 adede çıkar.
%95 ve %99 için z kaçtır?
%95 için z = 1,645. %99 için z = 2,326.
Emniyet stoku ile minimum stok aynı şey mi?
Uygulamada birçok şirket emniyet düzeyine “minimum stok” der. Bunu tahminle belirlemek yerine değişkenlikten ve hizmet düzeyinden türetmek daha iyidir.
Kaynaklar
- SILVER, E. A.; PYKE, D. F.; PETERSON, R. Inventory Management and Production Planning and Scheduling. Wiley.
- CHOPRA, S.; MEINDL, P. Supply Chain Management: Strategy, Planning, and Operation. Pearson.
- NAHMIAS, S. Production and Operations Analysis. McGraw-Hill/Irwin.
- HOPP, W. J.; SPEARMAN, M. L. Factory Physics. Long Grove: Waveland Press.
Aksi belirtilmedikçe kaynaklar İngilizcedir.
Yazar hakkında
Lean Manufacturing ve davranış yönetimi uzmanı
Otomotiv ve metal-mekanik sektöründe (GM ve Dana) 20 yılı aşkın deneyim; 2006'dan beri Lean Manufacturing uygulayıcısı. SENAI eğitmeni ve Brezilya'nın Brasil Mais Produtivo programının mentoru olarak 50'den fazla şirkete danışmanlık, eğitim ve denetim hizmeti verdi; kaliteyi, verimliliği ve insan gelişimini bir araya getiriyor.
